15 49.0138 8.38624 1 1 5000 1 https://vanhungsolo.com 300 true 0
theme-sticky-logo-alt

#LiteraryPlaces : Tranh Đông Hồ – Khắc khoải một làng nghề

Tôi đến Làng tranh Đông Hồ một cách hết sức tình cờ, nhưng nhờ có thế mới biết được sự khắc nghiệt của thời gian đã làm bào mòn đi nhiều giá trị tinh hoa của dân tộc. Rời làng tranh, trong lòng chỉ còn lại đau, đắng, nghẹn và khắc khoải cho một làng nghề sắp bị thất truyền.

Làng tranh Đông Hồ ở đâu?

Làng Đông Hồ xưa kia có tên là làng Mái, nay thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Làng tranh Đông Hồ nổi tiếng với nghề làm tranh khắc gỗ dân gian, chủ yếu bán nhiều vào dịp Tết. Nhưng những năm gần đây, tranh khắc gỗ dần bị mai một, làng tranh Đông Hồ đã thành làng… “Hàng mã”.

Đường đến Làng tranh Đông Hồ

Từ Hà Nội tôi đến thành phố Bắc Ninh bằng xe buýt. Sau khi dạo một vòng thành phố, tôi đón tiếp tuyến xe khác theo QL38 qua huyện Thuận Thành, từ đây tôi xuống Thị trấn Hồ và vào xã Song Hồ để đến Làng tranh Đông Hồ.

Còn một cách khác là đón xe buýt số 204 từ Hà Nội đi thẳng qua Thị trấn Hồ. Nhưng nhanh và tiện nhất vẫn là đi xe máy theo chỉ dẫn của Google Maps.

Làng tranh hay làng “Hàng mã”?

Chỉ mới đi vài bước vào địa bàn xã bạn sẽ không thể không ngạc nhiên với ngôi làng mang tên Song Hồ, vì khắp nơi đều là hàng mã đủ chủng loại.

lang-song-ho

lang-song-ho

Cho dù tôi đến làng Đông Hồ vào khoảng giữa tháng 11 nhưng từ đầu làng đến cuối ngõ, đâu đâu cũng thấy những ngựa, voi, xe máy, ô tô… bằng tre rồi giấy, gỗ… được làm cho ra người cõi âm. Xe tải, xe tự chế đậu san sát trước từng hộ buôn bán để xếp dỡ hàng hóa nhộn nhịp như ngày Tết.

lang-song-ho

Trước kia, người dân xã Song Hồ ngoài làm tranh ra thì chỉ làm thêm những mặt hàng như quần, áo, mũ, giày, dép, cá chép cho ông Công, ông Táo. Giờ đây, do nhu cầu của xã hội và dưới tác động của nền kinh tế thị trường nên nhiều gia đình làm luôn cả ô tô, tàu thuyền, xe máy, điện thoại, ti vi, máy bay… để bán. Chính vì thế, ngày nay, Đông Hồ được biết đến là một ngôi làng chuyên sản xuất hàng mã, tuyệt nhiên không thấy nhà làm tranh nằm ở đâu.

Đi tìm tranh Đông Hồ

Xem bản đồ, tôi men theo những con ngõ nhỏ dẫn ra bờ đê sông Đuống để đi tìm hai nhà làm tranh duy nhất ở đây là gia đình nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam và Nguyễn Đăng Chế vẫn theo nghề truyền thống.

tranh-dong-ho

Là nghệ nhân đời thứ 20 theo nghiệp tranh của gia đình, nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế thuê mảnh đất bên bờ sông Đuống để xây dựng Trung tâm văn hóa dân gian truyền thống, đưa “xưởng tranh” trở thành điểm du lịch quen thuộc của nhiều đoàn khách tham quan trong và ngoài nước. Số bản khắc ông dày công sưu tầm, phục chế, sáng tác ngày một nhiều và phong phú thêm. Đến nay gia đình nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế đã có hơn 1.000 bản khắc gỗ, trong đó 20 loại tranh mới vẽ, như: Bác Hồ với thiếu nhi, Bắt phi công Mỹ, Đào mương chống hạn… Tuy đã để người con trai lập phòng tranh ở Hà Nội, mở rộng thị trường tiêu thụ, song nghệ nhân Chế không khỏi lo lắng trước nguy cơ mai một của dòng tranh truyền thống.

tranh-dong-ho

Độc đáo tranh Đông Hồ

“Hỡi cô thắt lưng bao xanh
Có về làng Mái với anh thì về
Làng Mái có lịch có lề
Có sông tắm mát có nghề làm tranh”

Làng Đông Hồ chính là cái nôi của dòng tranh khắc gỗ dân gian đặc sắc được nhiều người cả trong và ngoài nước biết đến, với những bức tranh từ lâu đã đi vào đời sống tinh thần nhiều thế hệ người Việt Nam như: Đám cưới chuột, Đàn gà mẹ con, Hứng dừa, Đấu vật, Đánh ghen, Thầy đồ cóc, Mục đồng thổi sáo v.v…

Ngoài các đặc điểm về đường nét và bố cục, nét dân gian của tranh Đông Hồ còn nằm ở chất giấy in và màu sắc. Giấy in tranh Đông Hồ được gọi là giấy điệp: người ta nghiền nát vỏ con điệp, một loại sò vỏ mỏng ở biển, trộn với hồ (hồ được nấu từ bột gạo tẻ, hoặc gạo nếp, có khi nấu bằng bột sắn) rồi dùng chổi lá thông quét lên mặt giấy dó (loại giấy làm từ cây dó mọc trong rừng).

Chổi lá thông tạo nên những đường gân chạy theo vết quét và vỏ điệp tự nhiên cho màu trắng với ánh lấp lánh dưới ánh sáng, có thể pha thêm màu khác vào hồ trong quá trình làm giấy điệp. Màu sắc sử dụng trong tranh đông hồ Bắc Ninh là màu tự nhiên từ cây cỏ như đen (than xoan hay than lá tre), xanh (gỉ đồng, lá chàm), vàng (hoa hòe), đỏ (gạch non, gỗ vang) v.v… Đây là những màu khá cơ bản, không pha trộn và vì số lượng màu tương ứng với số bản khắc gỗ, nên thường thường tranh Đông Hồ chỉ dùng tới 4 màu mà thôi.

tranh-dong-ho

Để hoàn thành một sản phẩm, không kể khâu khắc tranh trên bản gỗ, có sẵn giấy và màu, người làm tranh phải rất công phu, cẩn thận từng giai đoạn: sơn hồ lên giấy, phơi giấy cho khô hồ, quết điệp rồi lại phơi giấy cho khô lớp điệp, khi in tranh phải in từng màu lần lượt, nếu có 5 màu thì 5 lần in, mỗi lần in là một lần phơi… Trước khi in, giấy được bồi điệp làm nền, chất điệp óng ánh tạo nên chất liệu riêng biệt của tranh dân gian Đông Hồ. Sau khi in thành tranh, kể cả lúc tranh khô, người xem vẫn cảm nhận được màu sắc của tranh thật tươi tắn như lúc tranh ướt. Các hình khối, mảng nọ đặt cạnh mảng kia có sự hài hòa tự nhiên.

Khắc khoải một làng nghề

Tiếp tôi vào tham quan xưởng tranh của nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế là một cụ ông đã gần 70, cụ tự giới thiệu mình là người quản lý và giới thiệu cho du khách làng nghề truyền thống. Hôm nay tôi là người khách đầu tiên mà cụ tiếp đón, và hầu hết là các đoàn tham quan hoặc nhóm nhỏ chứ chưa thấy ai đi một mình như tôi. Cụ kể về xuất xứ làng tranh, dẫn tôi đi xem những công đoạn sản xuất tranh như đục khuôn, quét hồ, pha màu… Trong xưởng hôm nay chỉ có hai người đang làm việc, hình như họ đã quá quen với ánh mắt của khách tham quan nên cứ để cho tôi mặc sức ngắm nghía.

Cụ đưa tôi vào nhà trưng bày tranh dân gian Đông Hồ sát bên xưởng sản xuất. Sau khi bật đèn, cả ngôi nhà rực rỡ màu sắc của những khuôn tranh lấp lánh trong giấy kiếng, bục gỗ. Được cầm tận mắt, nhìn tận tay những bức tranh đã từng theo tôi trong những năm tháng học trò, cảm nhận từng lớp giấy dó thô ráp, màu sắc hài hòa và nhất là sự tinh tế thổi vào hồn từng nét vẽ. Tôi không khỏi chạnh lòng khi nghĩ về tương lai của tranh Đông Hồ, lúc ấy liệu có còn đây bên bờ sông Đuống một làng tranh đã đi vào tâm khảm của người dân Việt.

Xem thêm » #LiteraryPlaces : Làng Vũ Đại ngày nay

Biết tôi từ miền Nam ra đây cụ say sưa kể về những năm tháng chiến đấu trong nam, khi ấy tôi chỉ mới là đứa nhóc cởi truồng tắm sông ở miền đồng bằng cò bay thẳng cánh. Sau đó cụ về lại quê hương và gắn bó với mảnh đất này cho đến nay. Nói về những bức tranh Đông Hồ, cụ khắc khoải:

Làm hàng mã thì mau giàu có hơn nhiều, nhưng nếu giàu có mà đánh mất giá trị truyền thống thì chúng tôi không làm.

“Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong
Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp…”

Chợt nhớ tới hai câu thơ trong bài thơ “Bên Kia Sông Đuống” của thi sĩ Hoàng Cầm – một người con xứ Kinh Bắc, tôi mới cảm nhận được rõ ràng “màu dân tộc” đã được “sáng bừng trên giấy điệp” có ý nghĩa cao quý như thế nào.

Bước ra khỏi làng tranh, hay làng hàng mã thì đúng hơn, vẫn là những ngựa, xe, áo, mũ… sặc sỡ chờ người đến mua nhưng tất cả rồi sẽ biến thành tro bụi, còn những bức tranh Đông Hồ hôm nay nếu không còn được lưu truyền thì sau này cũng tan biến theo thời gian như những đống hàng mã này mà thôi.

Ghi chú

  • Bài viết có sử dụng một số tư liệu tham khảo từ nhiều nguồn
  • Năm 2013, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia
  • Tranh Đông Hồ đang được Nhà nước trình lên UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của Thế giới
  • Giá của những bức tranh Đông Hồ tại đây rất rẻ, chỉ từ 15k-100k một chiếc, khuyến khích mua về làm kỷ niệm và ủng hộ làng tranh
  • Bắc Ninh còn rất nhiều địa điểm tham quan hấp dẫn như Chùa Bút Tháp, chùa Dâu, Chùa Lim…

Bắc Ninh – 2018

0 / 5

Your page rank:

Bài sau
#LiteraryPlaces : Làng Vũ Đại ngày nay
Bài trước
#LiteraryPlaces : Nàng Tô Thị – Hành trình theo truyền thuyết

0 Bình luận

Đăng bình luận